Bệnh dại là một trong những căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất, gây tử vong gần như 100% khi phát bệnh. Virus dại có thể lây truyền từ động vật sang người qua vết cắn, cào hoặc liếm lên vết thương hở hay niêm mạc. Tại Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới, mèo là một trong những nguồn lây nhiễm bệnh dại phổ biến. Việc nhận biết triệu chứng khi bị mèo dại cắn và áp dụng các biện pháp phòng ngừa kịp thời là yếu tố sống còn để bảo vệ sức khỏe con người và vật nuôi.
ThS.BS Ngô Thị Kim Phượng – Quản lý Y khoa vùng khu vực 2 miền Trung – Tây Nguyên, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC, chia sẻ: “Theo nghiên cứu, độc tính virus dại của mèo cao hơn chó, dẫn đến tỷ lệ lây nhiễm bệnh dại ở mèo cao gấp 10 lần so với chó. Năm 2022, theo ước tính của Cục Thú y, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cả nước có hơn 500.000 người bị động vật cắn, trong đó mèo chiếm 14%.” Điều này cho thấy nguy cơ lây nhiễm từ mèo không hề nhỏ và cần được cộng đồng đặc biệt quan tâm.
Tỷ lệ mèo bị dại ở Việt Nam và trên thế giới
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 59.000 ca tử vong do bệnh dại trên toàn cầu, chủ yếu ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Mặc dù mèo chiếm một tỷ lệ nhỏ hơn trong các ca lây truyền bệnh dại sang người so với chó, nhưng nguy cơ vẫn đáng kể, đặc biệt ở những khu vực có tỷ lệ tiêm phòng thấp và mèo hoang nhiều.
Tại Việt Nam, chó vẫn là nguồn lây chủ yếu của bệnh dại, chiếm khoảng 95%, trong khi mèo chiếm tỷ lệ thấp hơn, khoảng 3 – 5%. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mèo không phải là nguồn lây nguy hiểm. Nguy cơ lây nhiễm bệnh dại từ mèo sang người vẫn hiện hữu, đặc biệt ở những vùng có nhiều mèo hoang hoặc mèo nuôi thả rông. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng mèo không phải là ổ chứa virus dại chính nhưng lại là vật chủ ngẫu nhiên, có thể truyền bệnh cho người thông qua vết cắn hoặc vết cào.
Trên thế giới, bệnh dại ở mèo được ghi nhận ở nhiều quốc gia, điển hình là tại Hoa Kỳ, nơi mèo là loài động vật nuôi trong nhà thường xuyên nhất bị báo cáo mắc bệnh dại kể từ năm 1990. Trung bình mỗi năm tại Hoa Kỳ có khoảng 279 trường hợp mèo mắc bệnh dại được xác nhận, cao hơn số lượng chó mắc bệnh dại (72 con). Ở các nước phát triển, nhờ chương trình tiêm phòng và kiểm soát nghiêm ngặt, tỷ lệ mèo mắc bệnh dại đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, tại các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là ở châu Á và châu Phi, bệnh dại ở mèo vẫn là một vấn đề y tế công cộng cần được quan tâm hàng đầu.
Triệu chứng khi bị mèo dại cắn ở người
Bệnh dại ở người tiến triển qua ba giai đoạn chính: ủ bệnh, khởi phát và toàn phát. Việc nhận biết triệu chứng khi bị mèo dại cắn ở từng giai đoạn là yếu tố quan trọng để có thể can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ tử vong.
1. Giai đoạn ủ bệnh
Giai đoạn ủ bệnh bắt đầu ngay sau khi virus dại xâm nhập vào cơ thể qua vết cắn hoặc vết cào từ mèo nhiễm bệnh. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 2 – 3 tháng, nhưng có thể ngắn hơn (vài ngày) hoặc dài hơn (lên đến 1 – 2 năm). Điều này phụ thuộc vào các yếu tố như vị trí vết cắn, nồng độ virus xâm nhập, và mức độ tổn thương da. Vết cắn ở vùng đầu, cổ, hoặc gần hệ thần kinh trung ương thường có thời gian ủ bệnh ngắn hơn do virus di chuyển nhanh đến não.
Trong giai đoạn này, người bị cắn thường không có triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể cảm thấy ngứa ran, nóng rát, hoặc châm chích tại vị trí vết cắn. Những dấu hiệu này dễ bị bỏ qua, khiến nhiều người chủ quan không đi tiêm phòng kịp thời, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
2. Giai đoạn khởi phát
Giai đoạn khởi phát kéo dài từ 2 – 10 ngày, đánh dấu sự xuất hiện của các triệu chứng ban đầu. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng không đặc hiệu, tương tự như cảm cúm, bao gồm:
- Sốt nhẹ hoặc sốt cao.
- Mệt mỏi, uể oải.
- Đau đầu, chóng mặt.
- Cảm giác khó chịu hoặc lo âu.
Tại vị trí vết cắn, cảm giác ngứa, đau, hoặc nóng rát có thể trở nên rõ rệt hơn. Một số trường hợp bắt đầu xuất hiện triệu chứng sợ nước (hydrophobia) hoặc sợ gió (aerophobia) do virus bắt đầu ảnh hưởng đến hệ thần kinh.
Vết cắn sâu và nhiều vết cắn có thể làm tăng lượng virus xâm nhập và rút ngắn thời gian ủ bệnh
3. Giai đoạn toàn phát
Giai đoạn toàn phát là giai đoạn nguy hiểm nhất, khi virus dại tấn công mạnh mẽ vào hệ thần kinh trung ương, dẫn đến các triệu chứng nghiêm trọng như viêm não và tử vong. Bệnh dại ở giai đoạn này có thể biểu hiện ở hai dạng: thể cuồng (encephalitis rabies) và thể liệt (paralytic rabies).
3.1. Triệu chứng thần kinh
Ở thể cuồng, người bệnh trải qua các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng, bao gồm:
- Kích động, hung dữ, hoặc hành vi bất thường.
- Co giật, đặc biệt ở vùng cổ họng khi cố nuốt, dẫn đến tình trạng sợ nước.
- Ảo giác, lú lẫn, hoặc mất phương hướng.
- Tăng tiết nước bọt, sùi bọt mép.
Ở thể liệt, người bệnh có biểu hiện yếu cơ, tê liệt dần từ vị trí vết cắn lan ra các bộ phận khác trên cơ thể. Triệu chứng thần kinh ở thể liệt thường ít kích động hơn, nhưng vẫn dẫn đến suy giảm chức năng nghiêm trọng, gây liệt toàn thân.
3.2. Triệu chứng hô hấp
Cả hai thể bệnh đều có thể dẫn đến các vấn đề về hô hấp ở giai đoạn cuối. Người bệnh gặp khó thở, thở nông, hoặc liệt cơ hô hấp do virus làm tổn thương các trung tâm điều khiển hô hấp trong não. Khi liệt hô hấp xảy ra, người bệnh rơi vào trạng thái hôn mê và tử vong trong vòng vài ngày.
Một khi bệnh dại bước vào giai đoạn toàn phát, tỷ lệ tử vong gần như là 100%, vì hiện tại không có thuốc đặc trị. Do đó, việc tiêm phòng ngay sau khi bị cắn là biện pháp duy nhất để ngăn chặn virus phát triển và bảo vệ tính mạng.
Cách nhận biết mèo bị dại
Nhận biết triệu chứng khi mèo bị dại là bước quan trọng để giảm nguy cơ lây nhiễm sang người. Virus dại ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương của mèo, dẫn đến các thay đổi rõ rệt trong hành vi và thể chất. Dưới đây là các dấu hiệu điển hình:
1. Thay đổi hành vi
Mèo bị dại thường có những thay đổi bất thường trong hành vi, đặc biệt ở giai đoạn đầu (giai đoạn tiền triệu). Các dấu hiệu bao gồm:
- Trở nên nhút nhát, sợ hãi, hoặc né tránh con người và môi trường xung quanh.
- Mất hứng thú với các hoạt động thường ngày, như chơi đùa hoặc ăn uống.
- Lo lắng, bồn chồn, hoặc dễ bị kích động bởi tiếng ồn và ánh sáng.
2. Mèo trở nên hung dữ
Ở giai đoạn hưng phấn, mèo bị dại có thể trở nên hung dữ bất thường, ngay cả với chủ nhân thân thiết. Các biểu hiện bao gồm:
- Tấn công, cắn xé đồ vật, người, hoặc động vật khác một cách vô cớ.
- Nhe răng, gầm gừ, hoặc có hành vi đe dọa.
- Phản ứng mạnh mẽ với các kích thích nhỏ, như tiếng động hoặc chuyển động.
3. Chảy nước dãi
Chảy nước dãi là một trong những dấu hiệu đặc trưng của bệnh dại ở mèo, đặc biệt ở giai đoạn giữa và cuối. Virus dại làm tổn thương các cơ kiểm soát nuốt, dẫn đến:
- Nước bọt tiết ra không kiểm soát, đôi khi sùi bọt mép.
- Mèo không thể nuốt thức ăn hoặc nước, gây bỏ ăn và sụt cân nhanh chóng.
Tăng tiết nước bọt và chảy nước dãi nhiều là một triệu chứng thường gặp ở mèo bị dại
4. Mất kiểm soát cơ
Ở giai đoạn cuối, mèo bị dại thường biểu hiện mất kiểm soát cơ, đặc biệt ở thể liệt. Các dấu hiệu bao gồm:
- Liệt cơ hàm, khiến hàm trễ xuống và lưỡi thè ra.
- Liệt chân hoặc một phần cơ thể, khiến mèo di chuyển khó khăn hoặc không thể đứng vững.
- Co giật hoặc yếu cơ toàn thân, dẫn đến tử vong trong vòng 2 – 7 ngày sau khi xuất hiện triệu chứng.
Thời gian ủ bệnh ở mèo thường kéo dài từ 2-10 ngày, nhưng có thể lên đến vài tuần tùy thuộc vào mức độ phơi nhiễm. Khi mèo bắt đầu biểu hiện triệu chứng, khả năng lây nhiễm qua nước bọt là rất cao, do đó cần cách ly và xử lý ngay lập tức để tránh lây lan.
Cần làm gì khi bị mèo dại cắn?
Khi bị mèo cắn, đặc biệt là mèo nghi ngờ nhiễm dại, cần hành động ngay lập tức để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm. Các bước xử lý bao gồm:
- Rửa vết thương: Rửa sạch vết cắn dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, sử dụng xà phòng diệt khuẩn. Sau đó, sát trùng vết thương bằng cồn 45 – 70% hoặc dung dịch i-ốt. Việc này giúp loại bỏ virus dại trong nước bọt còn sót lại trên da.
- Đến cơ sở y tế: Ngay sau khi sơ cứu, cần đến bệnh viện hoặc trung tâm y tế dự phòng gần nhất để được thăm khám. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ nguy cơ dựa trên tình trạng vết cắn (sâu hay nông, nhiều hay ít), vị trí vết cắn, và thông tin về con mèo (đã tiêm phòng hay chưa, có dấu hiệu dại hay không).
- Tiêm phòng dại: Nếu có nguy cơ nhiễm dại, bác sĩ sẽ chỉ định tiêm vắc xin phòng dại và vắc xin uốn ván (nếu cần thiết). Trong trường hợp vết cắn nghiêm trọng hoặc mèo có dấu hiệu dại rõ ràng, có thể cần tiêm thêm huyết thanh kháng dại để cung cấp kháng thể tức thời.
- Theo dõi con mèo: Nếu có thể, hãy nhốt con mèo lại và theo dõi trong 10 – 15 ngày. Nếu mèo chết, phát bệnh, hoặc mất tích trong thời gian này, nguy cơ nhiễm dại tăng cao, và cần tuân thủ phác đồ tiêm phòng đầy đủ theo chỉ định của bác sĩ.
Điều quan trọng là không nên sử dụng thuốc nam, tự điều trị hoặc chờ đợi triệu chứng xuất hiện, vì khi bệnh dại phát triển, tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối.
Cách ngăn ngừa bệnh dại ở mèo
Phòng ngừa bệnh dại ở mèo là bước quan trọng để bảo vệ cả vật nuôi và con người khỏi căn bệnh nguy hiểm này. Các biện pháp hiệu quả bao gồm:
- Tiêm phòng định kỳ: Mèo cần được tiêm vắc xin phòng dại ngay từ khi 2 – 3 tháng tuổi, với mũi nhắc lại hàng năm theo khuyến cáo của bác sĩ thú y. Vắc xin tạo kháng thể giúp mèo chống lại virus dại và giảm nguy cơ lây truyền.
- Quản lý mèo nuôi: Không thả rông mèo, đặc biệt ở khu vực có động vật hoang dã hoặc mèo hoang. Giữ mèo trong nhà hoặc dưới sự giám sát khi ra ngoài để tránh tiếp xúc với nguồn lây nhiễm tiềm tàng.
- Triệt sản: Triệt sản giúp giảm hành vi đi lang thang của mèo, từ đó giảm nguy cơ tiếp xúc với động vật nhiễm dại và kiểm soát quần thể mèo hoang.
- Vệ sinh môi trường: Đảm bảo khu vực sinh sống của mèo sạch sẽ, không có nơi trú ẩn cho virus hoặc động vật mang mầm bệnh.
- Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Đưa mèo đến bác sĩ thú y để kiểm tra sức khỏe và cập nhật lịch tiêm phòng. Nếu mèo có dấu hiệu bất thường, cần cách ly và liên hệ bác sĩ ngay lập tức.
Việc tiêm phòng dại cho mèo định kỳ giúp tạo miễn dịch chủ động chống lại virus dại
Làm sao phòng ngừa lây nhiễm bệnh dại ở người từ mèo
Để giảm nguy cơ lây nhiễm bệnh dại từ mèo sang người, cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa chủ động sau:
- Tiêm phòng dự phòng cho người: Những người làm việc với động vật (bác sĩ thú y, nhân viên cứu hộ, người trông coi vật nuôi) hoặc sống ở khu vực có nguy cơ cao nên tiêm vắc xin phòng dại dự phòng bệnh dại trước phơi nhiễm. Phác đồ tiêm dự phòng bao gồm 3 mũi cơ bản vào ngày 0 – 7 – 21 (hoặc ngày 28). Trong trường hợp bị cào, cắn sau khi đã tiêm dự phòng, người dân chỉ cần tiêm bổ sung 2 mũi mà không cần sử dụng thêm huyết thanh kháng dại, kể cả với vết thương nghiêm trọng.
- Tránh tiếp xúc với mèo lạ: Không vuốt ve hoặc chơi đùa với mèo hoang hoặc mèo có hành vi bất thường, không rõ nguồn gốc. Trẻ em cần được hướng dẫn để tránh tiếp xúc với động vật không quen biết để phòng tránh nguy hiểm.
Hiểu rõ về triệu chứng khi bị mèo dại cắn là yếu tố then chốt để mỗi người có thể chủ động bảo vệ bản thân và gia đình trước căn bệnh nguy hiểm này
Bệnh dại là một mối đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu chúng ta hành động kịp thời và đúng cách. Việc hiểu rõ triệu chứng khi bị mèo dại cắn, nhận biết dấu hiệu mèo bị dại, và áp dụng các biện pháp phòng ngừa là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe con người và vật nuôi. Hãy luôn cảnh giác, chủ động tiêm phòng và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế ngay lập tức trong mọi tình huống nghi ngờ để tránh những hậu quả đáng tiếc.
Tài liệu tham khảo
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Rabies fact sheet. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies
- Merck Veterinary Manual. Rabies in Cats. Available at: https://www.merckvetmanual.com/cat-owners/brain-spinal-cord-and-nerve-disorders-of-cats/rabies-in-cats
- PubMed Central. Rabies in cats: an overview. Available at: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7998993/